Herhangi bir yerde adınızın bir harfi yanlış yazılmış olsa kızar mısınız?.. "Evet" diyorsanız devam edelim...

        Farkında mısınız bilmiyorum; yerel, ulusal gazete ve dergilerde, televizyon alt yazılarında imlâ (yazım) kurallarına pek dikkat edilmiyor maalesef. Hatta kültür-sanat dergilerinde de görüyoruz bu yanlışları.

         Dilimiz bilerek veya bilmeyerek o kadar farklı kullanılıyor ki, buna değinmemek elde değil...

         Eskiden işaretlerle anlaşan atalarımızın en büyük buluşu olan dil; insanın kendini ifade etmesi, düşüncelerini anlatması ve nesnelerle iletişim kurması için yegâne kaynaktır.

         Araştırmalara göre dünyamızda 3000'e yakın dil kullanılmakta, bunlardan 78 tanesinin edebiyatı ve yazılı kültürü bulunmaktadır.

         Ulusu ulus yapan öğelerin başında dilin geldiği unutulmamalıdır... Ünlü düşünür Konfüçyüs' e sormuşlar " bir memleketi yönetmeye çağırılsaydınız yapacağınız ilk şey ne olurdu?" diye... O da şöyle cevap vermiş "Hiç şüphesiz dili gözden geçirmekle işe başlardım. Dil kusurlu olursa sözler düşünceyi iyi anlatamaz. Düşünce iyi anlatılmazsa yapılmasa gereken şeyler doğru yapılmaz. Ödevler gereği gibi yapılmazsa, töre ve kültür bozulur. Töre ve kültür bozulursa adalet yanlış yola sapar. Adalet yoldan çıkarsa şaşkınlık içine düşen halk ne yapacağını, işin nereye varacağını bilemez!" demiş...

         Değerli arkadaşlar! Gördüğünüz gibi dil, bir ulus için ne kadar önemli; ama gerçek değerini vermiyoruz ne yazık ki...

         Her dilde yazım birliği kuralı vardır. Dolayısıyla kimse bildiği gibi yazamaz, yazmamalıdır. Araştırmadan istediğin gibi yazarsan yaşanmakta olan Türkçe karmaşasını da artırmış olursun. Ayrıca yazım kılavuzuna da gerek kalmaz.

         Bir ülkenin çeşitli konuşma dilleri ve ağızları bulunmasına karşılık bir tek yazı dili olmalı, o ülkede yaşayan insanlar okuyup yazarken bu ortak dili kullanmalıdırlar... Yazı dili; o dili konuşan insanların lehçe ya da ağızlarından birisinin temel alınması sonucu standart bir hale getirilmesi ile oluşur. Yazı dili olma niteliği taşıyan ağzın, bir ülkenin kültür merkezi olarak gelişen bölgesinin ağzı olması ve konuşma dillerinin de en gelişmiş olanı arasından seçilmiş olması zorunluluğu bulunmaktadır. Bu nedenle Türkçemiz yazı dili, İstanbul ağzına dayanmaktadır.

         Gelelim asıl konumuza...

         İstediğin kadar etkili ilginç bir yazı yaz, istediğin kadar kendine göre hoş cümleler kullan; yazında bir imlâ hatası varsa okuyucu buna takılacağı için kendisini yazıya veremeyecek, bütünlük kaybolacaktır. Dolayısıyla, dili iyi kullanırsak iletişimi de o kadar iyi sağlarız... Dil, bizi başkalarına, başkalarını da bize yansıtan araçtır...

         "Nasıl olsa okurlar" diyemezsiniz. Bir-iki böyle hatalı devam ederseniz okuyucu sizi terk eder, bir daha da geri dönmez. Ayrıca yazı dili ile konuşma dili farklıdır; konuştuğunuz gibi yazamazsınız haliyle...

        Sözü fazla uzatmadan gelin yapılan yanlışların bir kısmına göz atalım.

        İlk önce, en çok dikkatimi çeken şu "ya da" sözü inatla bitişik olarak "yada" şeklinde yazılıyor...

        "Ya da" sözü anlam olarak; seçenek çeşitlilik ve tercihi belirten bir sözdür. Örnek: "Ya okursun ya da çalışırsın." 

       Hatalı olarak bitişik yazılan "yada" nın sözlük anlamı ise: Birbirine sürtülünce yağmur yağacağına inanılan koyu yeşil renkli, genellikle yuvarlak, fındık büyüklüğünde bir büyü taşıdır.

         Görüldüğü gibi doğru yazılışı "ya da" olan bağlaç kelimesi bitişik olarak "yada" şeklinde yazılırsa "yada taşı",  "yeşim taşı" anlamını alır.

         Buna bağlı olarak "de", "da " hadisesini biraz daha açalım ...

         Bitişik yazılması gereken "de" , "da" ektir. Ayrı yazılan "de" , "da" ise ek değil, kelimedir. Bu nedenle ayrı yazılır.

         Örnek verelim: "Bende kalem var."

                                     "Bende de, onda da kalem var."

         Yani; "de" , "da" bağlacı; dahi (bile) anlamı taşıyorsa kelimeden ayrı yazılır.

         Bunu düzgün yazmak için çok kolay bir yol var. Eğer, "de" , "da" takısını kaldırdığınızda cümle bozuluyorsa bitişik yazılmalı, anlamı değişmiyorsa ayrı yazılmalıdır. Örnek: "Defter de al" yerine "defter al" derseniz cümle yapısı bozulmaz. Bu cümlede pekâlâ "de" den vazgeçebilirsiniz... Ama "sende defter var mı?" dediğimizde "de" yi kaldırırsak cümle anlamsız olur.

        Kişi olan "o" dan bahsederken "o da" yerine "oda" yazılırsa manası farklı olur elbette...

        Bir diğer yanlış da "mı" , "mi" , "mu" , "mü" soru edatlarında yapılıyor... Anlayacağınız gibi bunlar da eklendiği sözcükten her zaman ayrı yazılır. Örnek: "Onu gördün mü?" , "var mı?" , "yok mu?" gibi...

        Size ilginç bir şey söyleyeyim; pekiştirme ya da olumsuzluk bildiren cümlelerin sonunda da soru işareti koyan kişiler gördüm!.. Bu yanlışı iki örnekle göstereyim isterseniz. "Ne güzel olmuşsun?", "ne kokar ne bulaşır?". Bildiğiniz gibi bu cümlelerin sonunda soru işareti konulmaz.

         Bir de günlük konuşmalarımızda veya yazılarda aynı anlamı taşıyan sözcük tekrarı yapılıyor.

         Örnek...

        "İntihar etti" yerine "kendi kendine intihar etti."

         "Yangın oldu" yerine "yangın yandı."

        "Meselâ" yerine "meselâ örneğin."

        "İade etti" yerine "geri iade etti."

        "Ömür boyu hapis" yerine "ömür boyu müebbet hapis."

        "Saygılarımı sunarım" yerine "saygı ve hürmetlerimi sunarım."

        "Değerli arkadaşlar" yerine "kıymetli ve değerli arkadaşlar."

        "Kesin olarak" yerine "kesin ve kat'i olarak."

        "Tavuk yumurtladı" yerine "tavuk yumurta yumurtladı."

        "Kâbus gördüm" yerine "kötü kâbus gördüm."

        "Yarışma kötü bitti" yerine "yarışmanın sonu kötü bitti."

        "Teröristler teslim oldu" yerine "teröristler kendiliğinden teslim oldu."

        "Ara sıra giderim" yerine " ara sıra nadiren giderim."

        "Bir daha gelirim" yerine "yeniden bir daha gelirim."

        "Bu yolu yürüyerek bir satte aldım" yerine "bu yolu yaya yürüyerek bir saatte aldım."

        "Rastladım" yerine "tesadüfen rastladım."

         Bu örnekler uzayıp gider böyle...

         Bazı sözcükler de var ki yazılışlarında tereddütde  kalınıyor.

         Meselâ:      

        her şey

        her bir

        her gün

        her an

        her hâlde: mutlaka

        her ne kadar

        her yer

        "herhangi" dışında "her" ile başlayan her şey ayrı yazılır.

         Ayrıca "şey" sözcüğü hiçbir kelimeyle bitişik yazılmaz; o hep bağımsızdır.

         Bir de ayrı yazılan "hiç bir" , "hep bir" sözcüğü bitişik de yazılabilir. Şöyle ki:   Hiç bir köyde bulundunuz mu? ("hiç" :  Zaman zarfı) Burada hiç; herhangi bir zaman anlamındadır.

         Hiçbir görgü tanığı bulunamadı. ("hiçbir": Sıfat) Hiçbir: Kendisinden sonra gelen adın bildirdiği varlığın bir tanesi bile olmayan anlamındadır.

         Hepbir ağızdan bağırmaya başladılar. ("hepbir": Beraber)

         Hep bir kedim olsun istemiştim. ("hep": Daima anlamındadır)

         Şimdi de yazının başında ifade ettiğim  sözcüğün bir harfi yanlış yazılınca anlamı nasıl da değişiyor birkaç örnekte görelim.

         boa: İri bir yılan cinsi.

         boğa: Sığırın erkeği.

         cirim: Yer.

         cürüm: Suç.

         direk: Sırık.

        direkt: Doğrudan.

         elaman: Bezginlik ve sızlanma anlatan bir söz.

         eleman: Bir toplulukta çalışan insanların her biri.

         grup: Topluluk.

        gurup: Güneşin batışı.

         hak etmek: Bir emek karşılığı hakkı olan şeyi elde etmek.

         hakketmek: Sert bir cismin üzerine elle yazı ya da şekil oymak.

         kupür: Kesik.

        küpür: Gübre.

         mahsur: Kuşatılmış, muhasara altına alınmış.

        mahzur: Haram, yasak.

        mütevazı: Alçak gönüllü.

        mütevazi: Koşut, paralel anlamına gelen "müvazi" den gelir.

         sac: İnce demir levha.

        saç: İnsan başını örten kıllar.

         takdir:Kader, değer

        taktir: Damla damla akıtma.

         zade: Oğul (paşazade).

        zede: Zarara uğramış (depremzede).

         Yazının bundan sonraki bölümünde de diğer yazım hatalarına yer verelim.

        İlk yazımlar doğru, karşısındaki ise yanlış yazılışlarını göstermektedir.

        DOĞRU                      YANLIŞ

        abdest                        abdes

        acente                        acenta

        afetzede                     afetzade

        akıbet                         akibet

        aktris                          aktrist

        asfalt                          asvalt

        alerji                           allerji

        alüminyum                 alümiyum

        ambulans                   ambülans

        ana dil                        anadil

        anjiyo                         anjio

        aranjman                    arajman

        apandisit                    apandis   

        ataş                            ataç

        ataşe                          ateşe

        arabesk                      arabeks

        arz etmek                   arzetmek

        başvurmak:Müracaat etmek.

        baş vurmak: Başını bir yere vurmak.

        baş başa                     başbaşa

        başıboş: Serbest       

        başı boş: Boş kafalı.

        bilfiil                            birfiil

        bir an                          biran

        bir arada                     birarada

        birçok                          bir çok

        birkaç                          bir kaç

        birtakım: Belli belirsiz olarak birden fazlalığı anlatır.

        bir takım: 1)Bir kat (elbise). 2)Sofra, alet takımı.

        bisküvi                         bisküvit

        cinnet getiren              cinnet geçiren

         çiftçi                             çifçi       

        çiklet                            ciklet

        çikolata                        çukulata

        çipura: Balık adı           çupra   

        çinakop:Balık adı          çinekop

         dans etmek                  dansetmek

        dipfriz: Soğutucu.        difriz

        diyanet                        dinayet

        diyalog                         dialog

        doküman                      döküman

        eşkıya                          eşkiya

        egzoz                           eksoz

        ekonomi                      ekenomi

        elhamdülillâh              elhamdürillâh

        enfarktüs                     enfaktüs

        entelektüel                  entellektüel

        eşofman                      aşortman

        etüt                             etüd

        ezkaza:Kaza ile.          eskaza

         fesüphanallah             fesuphanallah

        flurya:Ötücü bir kuş   

        Florya: İstanbul Bakırköyde bir semt adı.

        galeta                         galete

        gangster                     gangaster

        günbegün                   gün be gün

        gardırop                      gardolap

        gulyabani: Hayalet      gülyabani

         herkes                         herkez

        havsala                       hafsala

        havut:Deve semeri.     hamut

        hemşehri                     hemşeri

        hipnotize                     ipnotize

        hoşsohbet                   hoş sohbet

        Hristiyan                      Hıristiyan

         icat                              icad

        ideoloji                        idooloji

        içgüdü                         iç güdü

        iddia                            iddaa

        inisiyatif                       insiyatif

        intihar                          intahar

         kadana: İri at.             katana

        kalemşor                     kalemşör

        kaparo                        kapora

        karateci                       kareteci

        kılavuz                         klavuz

        kolesterol                    kollestrol

        komiser                       komser

        komünist                     kominist

        kontör                         kontür

        koreografi                   kareografi

        klinik                           kilinik

        lâvabo                        lâvoba

        lügat                           lugat

        maşrapa                     meşebe

        minibüs                       münübüs

        muhkem:Sağlam.        mükkem

        muzır:Zararlı.              muzur

        müşahede:Gözlem.     müşaade

        müteahhit                   mütait

        orijinal                        orjinal

        ortopedi                     ortapedi

        öğle:Gün ortası.

        öğün:Defa, kez.

        övün:İftihar et.

        öyle:Onun gibi, o türde.

        pardesü                       pardüse

        perakende                   parakende

        poğaça                        pohaça

         ret                               red

        röportaj                       reportaj

       ötanazi                        ötenazi

        sandviç                        sandeviç

        serbest                        serbes

        sezaryen                     sezeryen

        silâhşor                       silâhşör

        siluet                           silüet

        stajyer                        stajer

        stat                             stad

        stepne                        istepne

        şalter                          şartel

        şarj                             şarz

        şefkat                         şevkat

        şoför                           şöför

        şoke olmak                 şok olmak

        tasdik                         tastik 

        teşriki mesai               teşviki mesai

        tıraş                            traş

        trotuar                        tiretuvar

        tüyo                           tiyo

        üstat                          üstad

        vejetaryen                vejeteryen

        yalnız                          yanlız

        yanlış                          yalnış

       zerzevat                     zarzavat 

       zül                              zul

         Bir husus daha var ki onu da belirtmeden geçemeyeceğim...

         Halk arasında "inceltme işareti, uzatma işareti" ya da "şapka"olarak bilinen "düzeltme imi" (^) halen kullanılmaktadır. "Kullanılmıyor" diye iddia edilse de; başbakalnlığa bağlı Türk Dil Kurumu sitesinden teferruatlı bilgi alınabilir.

         Sevgili dostlar... Amacım dil bilgisi dersi vermek değil; genelde yapılan yanlışları hatırlatmak...

        Türkçemizi doğru kullanmak görevimiz olmalı. Hiçbir dilde sözcükleri akla estiği gibi yazdırmazlar insana... Türkçe bu kadar başıboş bir dil midir ki herkes dilediği gibi yazabilsin? İnanın Türkçeyi öğrenen yabancı biri bizim yaptığımız hataları yapmaz.

        Yavaş yavaş sözlerimin sonuna geliyorum. Yapılan hataları gördünüz. Benim de yanlışım oluyordur muhakkak. Bundan dolayı hemen dil bilimcilerden ve öğretmenlerimden özür diliyorum.

        " Hatasız kul olmaz" derler, hata tabii ki olacak; Temel'in hesabı gibi...

         Temel'e sormuşlar "iki kere iki kaç eder?" diye. O da "dört eder, hadi bilemedin beş eder" demiş.

         Bir harf değişikliği ne kadar önemliymiş öğle değil mi, pardon öyle değil mi değerli arkadaşlar?

         Son bir not: Türkçe sadece imlâ kurallarına uymakla olmuyor; söz diziminden vurguya; noktalamadan tonlamaya; anlamdan anlatıma bütünüyle Türkçe oluyor, bunlara da dikkat edilmesi gerekiyor.

         Bir sonraki yazımda kısmetse Türkçemize yapılan saldırılardan ve yabancı dile olan hayranlığımızdan (!)  bahsedeceğim.

                                             Saygılarımla...

                                Orhan POŞUL       06.12.2008